Mayıs 2019, Sidney. 89 yaşındaki bir adam kendi koltuğunda hayatını kaybetti. Onu en çok Avustralya'nın eski lideri olarak hatırladılar; ama Asya'da asıl iz bırakan şey başka bir şeydi: bir sofra kurmuştu, o sofra zamanla Asya-Pasifik Ekonomik İş Birliği'ne, yani APEC'e dönüştü.

Aradan 7 yıl geçti. Bu sofra dağılmadı, aksine büyüdü. 19 Kasım 2026'da APEC'in 33. Liderler Gayri Resmi Toplantısı Shenzhen'de sona erdi; 21 ekonomi aynı masada oturup Shenzhen Vizyonu'nu imzaladı. O eski rahip evladı, herhâlde hayalinde bile böyle bir tablo görmemişti.

Bugün burada dosya okumayacağım. Baştan sona sade bir dille gideceğiz: bu adam kimdi, o yemek neden şarttı, 37 yılda masadan kaç kez kalkıldı, hangi gerçek kazanımlar ortaya çıktı ve sonunda mesele senin cüzdanınla, alışveriş sepetinle nasıl bağ kuruyor?

Önce masaya birkaç rakam koyalım: APEC'in güncel verilerine göre 21 üye, 3 milyar insanı, yani dünya nüfusunun %36,4'ünü kapsıyor. Toplam ekonomik büyüklük 61,4 trilyon dolar ve bu, küresel çıktının %61,6'sı demek. Mal ithalatı ve ihracatı ise her biri yaklaşık 15,3 trilyon dolar. Dünya bir dolar kazandığında, bunun altmışından fazlası bu çemberin içinde dolaşıyor.

◆ Kurucu Hawke: Rahip Evinin Asi Evladı

9 Aralık 1929, Güney Avustralya'da Mount Barker adlı sakin bir kasaba. Bob Hawke burada doğdu. Babası Ellis bir rahip, annesi Edith bir öğretmendi; ev fakirdi ama en bol bulunan şey kurallar, en değerli şey ise o kitap dolabıydı. Bu rahip oğlunun, zamanla dünya ekonomisinin %60'ını kapsayan bir sofra kuracağı kimin aklına gelirdi?

10 yaşında aile Perth'e taşındı. Sert çalışkan bir öğrenciydi; Batı Avustralya Üniversitesi'nde hukuk ve edebiyat derecelerini aldı, ardından Rhodes bursuyla İngiltere'ye, Oxford'a gidip çalışma ilişkileri üzerine eğitim gördü. O dönemde Avustralya'nın ücra bir kasabasından çıkıp Oxford'a girmek, binlerce kişiden biriydi.

1956'da ülkesine döndü; iki yıl sonra Avustralya Sendikalar Konseyi'ne girdi. Buranın günlük işi, işverenle masaya vurup ücret artışı tartışmak, grev örgütlemekti. Hawke burada on yıldan fazla pişti ve nadir bir yetenek geliştirdi: birbirine giren bir sürü insanı aynı masaya oturtup sözünü sonuna kadar söyletdirmek. Yıllar sonra APEC'in tam da bu beceriye ihtiyacı olacaktı.

Şubat 1983'te, oylamaya bir ay kala partisi başını değiştirdi; Bill Hayden'ın yerine geçti ve İşçi Partisi'ni ezici bir zaferle iktidara taşıdı. Ardından 1984, 1987 ve 1990 yıllarında üç kez daha aynı görevi sürdürdü ve 1991'in sonuna kadar görevde kaldı; Avustralya'nın en uzun süre görev yapan İşçi Partisi lideri oldu.

Ev içi meselelerde hep sessiz kaldı. İlk eşi Hazel, en zor günlerinde yanındaydı ve üç evladı dünyaya geldi; 1994'te yolları ayrılınca yazar Blanche d'Alpuget ile birlikte oldu. 16 Mayıs 2019'da Hawke, Sidney'deki evinde 89 yaşında hayatını kaybetti. Çin'e yüzden fazla kez gitti; 1978'de reform ve açıklık süreci daha başlarken oradaydı; Çin'in gerçek anlamda eski bir dostuydu.

◆ Doğuş Nedeni: 1989'da Bu Sofra Şarttı

Saati 1989'a çevirelim. Dünya ciddi biçimde sarsılıyordu: Doğu Avrupa'da değişim rüzgârları kopmadan önce, Uruguay Turu çok taraflı ticaret görüşmeleri tarım sübvansiyonlarına takılıp kilitlenmişti; ABD ile Japonya ise ticaret açıkları yüzünden birbirine girmişti. Eski oyun işlemiyordu, yeni kuralları ise henüz kimse yazmıyordu.

Asya tarafına bakınca tablo bambaşkaydı. Japonya, Güney Kore ve ASEAN ekonomileri hızla koşuyordu; ama pasta ne kadar büyürse büyüsün, küresel ticaret kurallarının masasında söz hakkı yok denecek kadar azdı. Kuralları Avrupa ve ABD yazıyordu; Asya çoğunlukla kenarda dinlemekle yetiniyordu.

Hawke meseleyi net gördü: böyle herkes kendi başına oynarsa Asya'nın payı gittikçe azalır. 31 Ocak 1989'da Güney Kore'yi ziyaret ettiği bir konuşmasında, uzun zamandır içinde sakladığı fikri açıkça söyledi: bölge, çok taraflı ticaretin özgürleşme sürecini etkileme fırsatı bulsun; bu hedefi yok edecek yaklaşımlardan kaçınılsın ve yeni yüzyıla güvenle girilsin.

Bunu sade Türkçeyle şöyle okuyun: kardeşler, dağınık dövüşmeyi bırakın, bir sofra kurun, sesimizi yükseltelim; yoksa bir sonraki pasta paylaşımında masa bile bulamayız. ASEAN önce çekindi, büyük devletlerin peşinden sürüklenmekten korktu; Japonya ve Güney Kore de temkinliydi. Ama Hawke pes etmedi; altı ay sonra gerçekten o masayı kurdu.

İlginç olan şu: sonradan APEC adını alacak bu yapı, hiçbir zaman bir antlaşma imzalamak için kurulmadı. Hawke'ın istediği şey, önce herkesi oturtmaktı; oturuldu ki sonraki bütün hikâyeler başlayabildi.

◆ Gerçek Tarih Detayı: Kanberra'daki O Eski Salon

5-7 Kasım 1989, Avustralya'nın başkenti Kanberra, eski yönetim binasında bir oda: 12 taraf aynı masaya oturdu. Avustralya, ABD, Japonya, Güney Kore, Yeni Zelanda, Kanada ve o dönemki ASEAN'ın altı üyesi. APEC'in ilk bakanlar toplantısı böyle yapıldı ve örgüt resmen doğdu.

Açılış, iddia edildiği kadar görkemli değildi. Ne güçlü bir ad vardı, dışarıdan bakanlar ona sadece Asya-Pasifik Ekonomik Forumu diyordu; ne bir sekretarya, ne aidat, ne de düzgün bir daimi yapı. Toplantı bitince herkes kendi evine gidiyordu. Bu kadar derme çatma bir yapının bugüne kadar geleceğine kim inanırdı?

APEC'in Babası 7 Yıl Önce Göçtü, Ama O Sofra Hâlâ Büyüyor: 12'den 21 Ekonomiye, 37 Yıllık Bir Hikâye 配图 1
FIG.01 · Breather breather · CC0

Gerçek dönüm noktası 1993'te geldi. O yıl Ocak ayında sekretarya Singapur'da faaliyete geçti; Kasım'da ise ABD'nin Seattle kentinde ilk Liderler Gayri Resmi Toplantısı düzenlendi. O andan itibaren APEC, bakanlar düzeyindeki bir kulüpten liderler düzeyindeki bir sofraya yükseldi; mevki değişince bütün dünya kameraları ona çevrildi.

Hawke'ın kendisi Avustralya basınca APEC'in babası ilan edildi. Bu şapka boşuna giydirilmedi: bir fikri, 21 ekonominin her yıl buluştuğu bir geleneğe dönüştürdü. Hatta görevi bıraktıktan sonra bile bu miras onun adına konuşmaya devam etti.

◆ Gelişim: 12 Sandalyeden 21 Sandalyeye

APEC'in üye genişletme temposu yavaştı ama hiç durmadı. 1991'de Çin, Hong Kong ve Tayvan birlikte katıldı; 1997'de Vancouver toplantısında Vietnam, Rusya ve Peru aralarına girdi. 12 sandalye, böylece tek tek 21'e tamamlandı.

1993 Seattle'den itibaren Liderler Gayri Resmi Toplantısı yılda bir kez, kıl payı kaçırılmadan yapıldı. 1994 Bogor'da özgürleştirme hedefi belirlendi; 1995 Osaka'da eylem gündemi çizildi; 2001 Şanghay'da uzlaşı doğdu; 2014 Pekin'de bağlantılılık planı onaylandı; 2026 sırası Shenzhen'de. Yılda bir masa, 37 yıl boyunca hiç boş kalmadı.

Çin'in ev sahipliği yaptığı üç dönem, ülke ekonomisinin üç basamağına tam oturdu: 2001'de Dünya Ticaret Örgütü'ne yeni girmişti; 2014'te dünyanın ikinci büyük ekonomisi olmuştu; 2026'da ise teknoloji ve sanayi dönüşümünün tam ortasındaydı. Ev sahibi değişim tarihi, neredeyse Asya ekonomisinin koltuk sıralamasının tarihidir.

Bugün APEC'in 21 üyesi, 3 gözlemcisi ve liderler toplantısından Singapur'daki sekretaryaya kadar uzanan beş katmanlı bir mekanizması var; Asya-Pasifik'in en üst düzey, en geniş kapsamlı ekonomi iş birliği platformu hâline geldi. O eski odadaki ilk kıvılcım, koskoca bir ağaca dönüştü.

◆ Zorlu Süreç: Bu Sofrada da Masalar Tersyüz Oldu

37 yılın tamamı güleryüz ve hatıra fotoğraflarıyla geçmedi sanmayın. APEC'in zor zamanları da az değil; birkaç tanesini sıralamak mümkün.

1998 Asya mali krizinde Tayland bahtı değerini koruyamadı, Endonezya rupisi dibe vurdu; Kuala Lumpur toplantısı tam bu gerginlik içinde yapıldı ve sonunda sosyal güvenlik ağları kurup mali yapıyı onararak ortamı sakinleştirdiler.

2018'de Papua Yeni Gine'nin Port Moresby kentinde 21 üye, bildirideki birkaç sıfata takılıp tartıştı: korumacılık mı yazılsın, adil ticaret mi; kelimeler defalarca değiştirildi ve sonunda sadece ev sahibi açıklaması yayımlandı, tam bildiri bir türlü çıkarılamadı.

2019 ise daha net oldu. Şili, ülke içindeki olaylar nedeniyle planlanan liderler toplantısını iptal etti; bu APEC için ilk kez yaşanıyordu. Yıl sonunda, 7 Aralık'ta son üst düzey yetkili toplantısı ancak Singapur'daki sekretaryada yapılabildi; yol haritası eksiksiz tamamlandı. 2020 ve 2021'de toplantılar çevrim içi hâle geldi; 2021'de Yeni Zelanda üst üste iki kez ev sahipliği yaptı.

Dağılacağı söylenen APEC, bir kez bile yok olmadı. Neden mi? Çünkü o eski kural hâlâ geçerli: mesele var mesele, konuşarak halledilir; tartışılır ama masa devrilmez.

◆ Ana Kazanımlar: Ortaya Ne Çıktı?

Gösteriyi izledik; şimdi hanesine bakalım. APEC bu yıllar içinde gerçekte neyi başardı?

Birincisi, Bogor hedefi. 1994'te Endonezya'nın Bogor kentinde belirlendi: gelişmiş üyeler 2010'a, gelişmekte olanlar 2020'ye kadar ticaret ve yatırımı özgürleştirecek. Asya'ya kurulmuş bir alarm saatiydi bu; iki tarih geride kaldıysa da, o gerilim hiç gevşemedi.

İkincisi, iş seyahat kartı. 1999 Auckland toplantısında onaylandı; bir kart 3 yıl geçerli, tek seferde 90 gün kalış süresi tanıyor ve bugün 21 ekonominin tamamında geçiyor; kart sahiplerinin sayısı 460 bin. Dış ticaret yapanlar bu kartla vizesiz Asya-Pasifik arasında mekik dokuyor; yılda kazanılan vize zamanı, birkaç ek iş görüşmesine yetiyor.

Üçüncüsü, kâğıtsız ticaret ve gümrükleme dijitalleşmesi. Eskiden bir gemi yükü gümrükten geçerken kâğıt evraklar bir dolabı doldururdu; şimdi elektronik belgeler birkaç tuş vuruşuyla yola çıkıyor. Kazanılan sadece kâğıt değil; gerçek sermaye bağlama ve bekleme maliyeti.

Dördüncüsü, 2020'de benimsenen 2040 Putrajaya Vizyonu: hedef, açık, canlı, dirençli ve barışçıl bir Asya-Pasifik topluluğu kurmak. 2015-2025 arasında bölge demiryolu ağı %9 büyüdü; havacılık ve denizcilik bağlantılılık endeksleri sırasıyla %3,8 ve %12 arttı.

APEC'in Babası 7 Yıl Önce Göçtü, Ama O Sofra Hâlâ Büyüyor: 12'den 21 Ekonomiye, 37 Yıllık Bir Hikâye 配图 2
FIG.02 · Brian Harris · Public domain

Beşincisi de işte bu Shenzhen Vizyonu. Çin tarafı 20 Kasım'da vizyonu tanıttı: kazanımlar altı başlıkta toplanıyor; yön belirlemek, Asya-Pasifik topluluğunun iskeletini kurmak, Asya-Pasifik serbest ticaret alanına güç katmak, bağlantılılığı yükseltmek, yeniliği büyümeye dönüştürmek ve uygulama platformu oluşturmak. İskelet dört direğe dayanıyor: ekonomi-ticaret, bağlantı, yenilik ve kalkınma. Çin tarafı ayrıca 20 milyon dolar ayırıp Shenzhen'de bir Asya-Pasifik Topluluk Araştırma Merkezi kuracağını açıkladı.

◆ Ticaret Kalemleri: 15,3 Trilyon Dolarlık Alışveriş Sepeti

21 üye yılda ne kadar iş yapıyor? Mal ithalatı ve ihracatı ise her biri yaklaşık 15,3 trilyon dolar; bu, dünya ticaretinin yarısına denk geliyor. Bu dev sepette asıl olarak ne var? Açıp bakalım.

İlk kalem: çipler. Gelişmiş üretim süreçlerinin %90'ı TSMC'nin elinde; yarı iletken pazarı 600 milyar doların üzerinde. Bir çip tasarlandıktan sonra telefonunuza girinceye kadar çoğu zaman ondan fazla kez sınır aşıyor; Asya tedarik zincirinin gerçek yüzü bu.

İkinci kalem: tarım ürünleri. Şili kirazları 25 saatte Şanghay'a uçuyor; Peru yaban mersinleri Chancay Limanı'ndan 23 günde Yangshan Limanı'na varıyor; Avustralya deniz ürünleri 24 saatte doğrudan Guangdong-Hong Kong-Makao Büyük Körfezi'ne ulaşıyor. Shenzhen süpermarketlerindeki o ithal meyvelerin arkasında, bütün bir soğuk zincir ve gümrük zinciri yarışıyor.

Üçüncü kalem: bütün araçlar. Çin 2024'te yaklaşık 5,9 milyon araç ihraç ederek dünya birinciliğini korudu. Limanlardaki binlerce aracı yükleyen o dev ro-ro gemileri, Çin üretimini Asya'nın dört bir yanına taşıyan hareketli depolar.

Dördüncü kalem: enerji. Avustralya yılda yaklaşık 80 milyon ton sıvılaştırılmış doğal gaz ihraç ediyor; gemi gemi Japonya, Çin ve Güney Kore'nin santrallerine gidiyor. Beşincisi ise görünmez ama en değerli olan hizmetler ve insanlar: sınır ötesi e-ticaret çoktan trilyon dolarlık ölçeği aştı; iş seyahatleri, dijital ödemeler ve sınır ötesi QR kodu uyumu, plansız bir seyahati günlük bir alışkanlığa dönüştürdü.

Bunlar üst üste yığılınca 15,3 trilyon dolarlık faturanın gerçek yüzü ortaya çıkıyor. APEC'in konusu hiçbir zaman havada kalmadı; konuştuğu şey, senin rafındaki mal, cüzdanındaki kart ve seyahatindeki yoldur.

◆ Son Durum: Dünyanın En Büyük Sofrası Shenzhen'de

Kamera yine Shenzhen'e çevrili. Bu zirvenin en somut yanı, APEC'i fikirlerden uygulanabilir bir yere doğru bir kez daha itmiş olması.

2026, Asya-Pasifik serbest ticaret alanı vizyonunun 20. yılına denk geliyor. İş Dünyası Danışma Konseyi özel bir açıklamayla destek verdi; İş Dünyası Liderleri Zirvesi'nin Shenzhen Girişimi'ndeki halkın refahını artırmak, gıda ticaretini kolaylaştırmak ve sınır ötesi QR ödeme uyumunu yükseltmek gibi ifadeler, doğrudan insanların günlük hayatına bakıyor.

UnionPay, Endonezya, Vietnam ve Singapur'un dijital ödeme ağlarıyla bağlantı kurdu; iki taraftaki kullanıcılar karşı ülkede doğrudan QR ile ödeme yapabiliyor. Shenzhen Girişimi ayrıca gıda ticaretindeki vergi dışı engelleri azaltmayı, yeşil ticaret kuralları çerçevesi kurmayı ve sıfır karbonlu, düşük karbonlu ulaşımı teşvik etmeyi öneriyor.

Yapay zekâ da gündeme girdi. Temmuz'daki Dijital ve Akıllı Alanlar Sorumlular Toplantısı'nda akıllı uçurumu kapatmak özel olarak konuşuldu; Shenzhen Girişimi ise yapay zekânın ekonomik büyümeyi desteklemesini, toplumsal yönetimi iyileştirmesini ve halkın refahını artırmasını kağıt üzerine indirdi.

37 yıl önce Hawke Seul'de o cümleyi söylediğinde, bu sofranın bugüne kadar uzayacağını, üstelik ana masanın Shenzhen'e kurulacağını hayal bile edemezdi. Rahip evladının kurduğu o masa, sonunda dünya ekonomisinin %60'ını kapsayan bir büyük aileye dönüştü. Önümüzdeki 37 yıl nasıl geçecek? Birlikte izleyeceğiz.

37 yıla geriye bakınca APEC'in en değerli şeyi hiçbir zaman bir belge olmadı; o mesele var mesele konuşma kuralıydı. 21 üye, büyüklükleri onlarca kat farklılaşsa da aynı masada sözünü bitirebiliyor; bu bile başlı başına bir marifet.

Hawke'ın bıraktığı en büyük miras da tek bir rakam değil; bir başlangıç açtı: Asya-Pasifik, iş birliğini çatışmanın yerine, açıklığı kapalılığın yerine koymayı öğrendi. Ölümünün 7. yılında bile bu hâlâ geçerli.

Kanberra'daki eski salondaki 12 kişiden Shenzhen'deki 21'e; bakanlar düzeyindeki forumdan liderler düzeyindeki zirveye. APEC 37 yılda tek bir şeyi kanıtladı: bazen yavaşlık, tam da en hızlı yoldur.

Kiraz, seyahat kartı, tek dokunuşla ödeme; bütün bu büyük anlatının sıradan bir insanın üzerine düşen izleri. Dünyanın en büyük sofrasının hikâyesi sürüyor.

Bu yazı, APEC'in resmî kaynakları ve açık raporlar temel alınarak hazırlandı.